Yazı

Aynanın Ardındaki Sfenksler

Koyu keten üzerindeki yeşil ve kahverengi patinalı bronz aynada, ortadaki çıkıntının yanında sırt sırta duran insan başlı, kanatlı iki sfenks ve bitkisel kabartmalar sıcak yan ışıkla belirginleşiyor.

Bronzun üzerindeki iki sfenks

İlk bakışta dikkati yüzler çekiyor. Cleveland Sanat Müzesi’ndeki bronz aynanın arka yüzünde, insan başlı iki kanatlı aslan, ortadaki çıkıntının yanında sırt sırta duruyor. Çevrelerinde kıvrılan bitkiler var. Müzenin esere verdiği Mirror with Addorsed Sphinxes adındaki addorsed sözcüğü, tam da bu sırt sırta yerleşimi anlatıyor. Küçük bir alana sığan kompozisyon, bakışı üzerinde tutacak pek çok ayrıntı sunuyor. Cleveland Sanat Müzesi

Aynanın çapı 10,6 santimetre, ağırlığı 160 gram. Döküm bronzdan yapılmış ve kabartmalarla bezenmiş eser, 13. yüzyıla tarihleniyor; üretim yeri Doğu Anadolu veya Kuzey Mezopotamya olarak belirtiliyor. Bu bilgiler, nesnenin zihnimizde somutlaşmasına yardımcı oluyor: küçük bir daire, belli bir ağırlık ve metalin yüzeyinden yükselen bir bezeme. Katalogdaki ölçüler sayesinde, aynanın kapladığı yeri kendi çevremizde de kolayca hayal edebiliyoruz. Cleveland Sanat Müzesi

Bu küçük yüzeyde farklı biçimlerin bir araya gelişi başlı başına bir seyir zevki. Yüzler, kanatlar, hayvan gövdeleri ve bitkiler aynı alanı paylaşıyor; iki yaratık kompozisyonun ağırlık merkezini oluşturuyor. Takılardaki ince ayrıntılara bakmaktan hoşlanan birine bu yakınlık duygusu tanıdık gelebilir. Göz bir ayrıntıdan diğerine geçtikçe, küçük bir metal dairenin ne kadar uzun süre ilgi uyandırabileceğini hissediyoruz. Her biçim, bakışa ayrı bir durak sunuyor.

Koleksiyonlar arasında bir benzerlik

Los Angeles County Museum of Art, yani LACMA’daki başka bir ayna, Cleveland örneğini daha geniş bir çerçeveye yerleştiriyor. Bu eser de döküm bronzdan yapılmış ve Doğu Anadolu veya Kuzey Mezopotamya’ya atfediliyor. Müze, aynayı 13. yüzyılın başlarına tarihlendiriyor. Çapı 11,43 santimetre; dolayısıyla Cleveland’daki örnekten biraz daha büyük. İki kaydın ölçülerini birlikte düşünmek, nesnelerin ölçeğini gözümüzde canlandırmayı kolaylaştırıyor. LACMA

Her iki kayıtta da coğrafi tanımın içinde bir “veya” bulunuyor. Bu küçük sözcük, üretimin tam olarak nerede gerçekleştiği sorusunu açık bırakıyor. Aynalar zihnimizdeki haritada bir yer kazanırken, bildiklerimizin sınırı da görünür kalıyor. Nesneye duyduğumuz ilginin sürmesi için katalogların sunduğundan daha kesin bir adres gerekmiyor. Belirsizlik, burada hikâyenin doğal bir parçası.

Hamburg’daki MKG Uygulamalı Sanatlar Müzesi’nde bulunan benzer bir ayna, karşılaştırmaya İran’ı katıyor. Museum With No Frontiers kaydı, eserin kökenini İran olarak veriyor, onu 12–13. yüzyıllara tarihlendiriyor ve Selçuklu dönemine yerleştiriyor. Yine döküm bronzdan yapılmış bu aynanın çapı 10,8 santimetre. Ortasında, Cleveland örneğindeki çıkıntıyla birlikte düşünülebilecek ayrı bir ayrıntı var: delikli bir tutamak. Museum With No Frontiers

Aynı katalog, Selçuklu döneminde arka yüzü bütünüyle bezeli, yuvarlak döküm bronz aynaların üretiminin arttığını ve çeşitli koleksiyonlarda benzer örnekler bulunduğunu belirtiyor. Böylece aynalar arasındaki benzerlik daha geniş bir çerçeve kazanıyor. Merkezlerindeki farklı öğeler ve farklı coğrafi atıflar ise her birinin kendi kimliğini korumasına imkân veriyor. Museum With No Frontiers

Aynadan beklenen cevaplar

Bu karşılaştırmanın en kişisel sözleri Hamburg aynasında karşımıza çıkıyor. Arka yüzde, bitkisel bezemelerin arasında akrep kuyruklu iki sfenks bulunuyor; kenarı ise kûfî bir yazıt çevreliyor. Yazıt Tanrı’ya sesleniyor, Satürn’le bağlantılı bir melekten söz ediyor ve ayna aracılığıyla bu dünyada ve öteki dünyada olup bitenler hakkında cevaplar almayı anlatıyor. Museum With No Frontiers

Küçük bir nesne birden çok büyük bir dileği taşıyor. Bu sözler, aynayı gizli bilginin erişilebilir hâle gelebileceği bir yer olarak düşünmemize imkân veriyor. Yazıtta dile gelen isteğin kapsamı, bronz dairenin ölçülerini çok aşıyor. Sınırlı bir yüzeyle böylesine geniş bir beklentinin yan yana durması, Hamburg örneğine kendine özgü bir çekicilik katıyor. Bezemenin yanında artık bir ses de duyuluyor.

Katalog, imgelerle yazıtların birlikte değerlendirilmesi sonucunda, bu tür aynaların kötülüğü uzaklaştırması amaçlanan muskalar gibi koruyucu bir işlev taşımış olabileceğini belirtiyor. Burada olasılık ifadesi anlamlı: koruyuculuk, nesneler için önerilen bir yorum ve kaydın dili bu yorumdaki belirsizliği koruyor. Museum With No Frontiers

Bu karşılaştırmada doğaüstü yardıma yönelik açık çağrı, Hamburg aynasının yazıtına ait. Yaratıkların görüntüsüne eşlik eden, okuyabildiğimiz somut sözler sunuyor. Cleveland aynasının ise iki sfenksi ve bezemeli yüzeyiyle daha sessiz bir çekiciliği var. Her nesne hakkındaki anlatının kendi kayıtlarıyla şekillenmesi, ikisine de ilgi duymaya geniş bir alan bırakıyor.

Küçük bir yüzeyin çekimi

Takıları seven bir okur için bu aynalarda tanıdık bir zevk var: dikkatle bakmaya değer ayrıntıların küçük bir biçimde toplanması. Önce bir yüz göze çarpıyor, ardından bir kanat ya da kıvrılan dal bakışı orada tutuyor. Merkezdeki öğeyle çevresindeki bezemenin ilişkisi, tek bir fantastik yaratık kadar ilgi çekici olabiliyor. Seyretmenin kendisi, nesneyle kurulan ilişkinin bir parçasına dönüşüyor.

Küçük ölçek, anlatıya sıcaklık da katıyor. Kesin ölçüler, cevabı açık kalan sorularla yan yana duruyor; Hamburg yazıtıysa nesnenin içindeki çağrıyı duyulur kılıyor. Bezemenin düzeninden hoşlanırken ona yüklenmiş olabilecek anlamları merak etmek de mümkün. Bu iki ilgi, aynayla karşılaşmayı daha kişisel bir deneyim olarak düşünmemizi sağlıyor.

Sonunda bellekte arka yüzdeki yüzler kalıyor: bitkilerin arasında bir bronz daireyi paylaşan iki sfenks, katalogdaki ölçüler yavaşça unutulurken bile bakışımızı üzerinde tutuyor.