Hamamdan çeyize: nalınlarda sedef ve gümüş

Sedefin ahşapla buluştuğu nalınlarda, takı meraklısının gözünü oyalayacak pek çok ayrıntı var. Osmanlı hamamlarında giyilen bu yüksek ahşap ayakkabılar, değerli metaller, sedef, işleme ve incilerle bezenebiliyordu. Gündelik bir ihtiyacı karşılayan eşyanın böylesine özenle süslenmesi, ona bugün bakarken duyduğumuz merakı da besliyor. Nalının çekiciliği, kullanım amacı ile süsleme zevkinin aynı nesnede buluşmasında saklı. SFO Müzesi

Yüksekliğin taşıdığı anlam

Nalınların yüksek tabanları, ayakları hamamın ıslak zemininden koruyordu. Gövdeleri genellikle sert ağaçtan, yekpare olarak oyuluyor; ayağın üzerinden deri ya da kumaş bir bant geçiyordu. Böylece ayakkabının hem ahşap bölümü hem de ayağı tutan bandı bezemeye yer açıyordu. Kullanım için gerekli olan bu parçalar, eşyanın görünüşünü belirleyen ayrıntıların da taşıyıcısıydı. SFO Müzesi

Ahşap gövdelerde gümüş, altın, sedef ya da bağa kullanılabiliyor; bantlar işleme, inci ve taşlarla süslenebiliyordu. Süsleme malzemelerinin niteliği kadar nalının yüksekliği de giyen kişinin itibarını gösteriyordu. Dolayısıyla bir çiftin genel biçimiyle küçük ayrıntıları birlikte anlam kazanıyordu. Uzaktan dikkat çeken yükseklik ve yakından görülen bezeme, aynı eşyanın toplumsal anlamına katkıda bulunuyordu. SFO Müzesi

Mavi kumaşın üzerindeki gümüş

British Museum koleksiyonundaki, As.1553.a-b envanter numaralı Türkiye kökenli bir çift, bu malzeme birlikteliğini somutlaştırıyor. Ahşap gövdeler sedef kakmalı; deri bantların üzeri ise gümüş iplikle işlenmiş mavi kumaşla kaplı. Burada gümüş, kumaşın işlemesinde yer alıyor. Ahşap, sedef, deri ve kumaş aynı ayakkabının görünüşünde ayrı ayrı pay sahibi oluyor; ayağın üzerinden geçen bant da bezemenin dikkat çekici bir bölümünü oluşturuyor. British Museum: hamam nalınları

Çiftin iki teki sırasıyla 25 ve 26 santimetre yüksekliğinde. Rakamlar, bu ayakkabıların boyutlarını zihnimizde belirginleştiriyor. İnce işleme ve kakmaların yanında böylesine iddialı bir yükseklik, bugünün gözüne neredeyse bir sahne etkisi sunuyor. Çiftin müze geçmişi ise 1865’e uzanıyor: nalınlar o yıl Henry Christy’nin vasiyeti yoluyla koleksiyona girmiş. Bu tarih, eşyanın müze koleksiyonuna katıldığı anı işaret ediyor. British Museum: hamam nalınları

Mavi kumaş üzerindeki gümüş iplik, bir giysiyle ona yakışan takıyı yan yana görmenin verdiği zevki hatırlatıyor. Bu kez uyum, tek bir eşyanın kendi parçaları arasında kurulmuş. Ayağın üzerinden geçen bant, nalının görünüşünde ahşap gövde kadar söz sahibi. Kumaşın rengiyle işlemesi, bakışın yalnızca kakmalarda kalmasını önlüyor; çiftin her bölümünde ayrı bir ayrıntı fark ediliyor.

Hamamda görünen, çeyizde yer bulan

Hamam, bu eşyaların başkalarının bakışlarıyla buluştuğu bir ortamdı. George Washington Üniversitesi’nin sitesinde yer alan Tekstil Müzesi eğitim sergisi, kadınların burada işlemeli hamam tekstillerini, yüksek ahşap nalınlarını ve takılarını sergilediğini anlatıyor. Havlular ve bohçalar da bu görünümün parçasıydı. İşlemeler, ailenin varlığını ve kadının nakış konusundaki becerisini ifade edebiliyordu. Böyle bakıldığında nalın, birbirine eşlik eden kişisel eşyalar arasında yerini buluyor. Tekstil Müzesi: FSG Culture

Bohçanın hamamla çeyiz arasında kurduğu bağ da anlamlı. Havlular hamama bu kare örtülere sarılarak taşınıyor, gelinin çeyizi yeni evine götürülürken yine bohçalarla korunuyordu. Saklama ve taşıma işinde kullanılan bohçaların güzel hazırlanması önemseniyordu; çünkü başkalarının bakışlarına da açılıyorlardı. Nalınlarla birlikte ele alındıklarında, hepsi kullanımın ve özenin yan yana geldiği kişisel eşyalar olarak beliriyor. Tekstil Müzesi: FSG Culture

Düğün gelenekleri, süslü nalınlara başka bir anlam daha katıyordu. Osmanlı Türkiye’sinde gelinler düğünden önce geleneksel olarak hamama giderdi. Havlular, su dökmek için bir tas ve nalınlar hamam için gereken eşyalar arasındaydı. Varlıklı gelinlere sık sık özenle bezenmiş nalınlar düğün armağanı olarak verilirdi. SFO Müzesi de nalınların bir kadının çeyiz sandığındaki önemli yerini vurguluyor. Bata Ayakkabı Müzesi, SFO Müzesi

Bata Ayakkabı Müzesi’nin tanıttığı bir çift on dokuzuncu yüzyıl Osmanlı nalını, Sonja Bata tarafından 1985 yılında müzeye bağışlanmış. Müze, olağanüstü incelikteki kakmaları nedeniyle çiftin bir gelin için yapılmış olabileceğini belirtiyor. Gelinle bağlantısı bir olasılık olarak kalıyor. İşçilik, böyle bir yorumun neden akla geldiğini düşündürürken eşyanın önceki yaşamına dair merakı da canlı tutuyor. Bata Ayakkabı Müzesi

Suluboyadaki kadın

Yaklaşık 1790 tarihli bir suluboya, nalınlara başka bir açıdan bakmamızı sağlıyor. British Museum’daki Costumes Turcs Vol II albümünün 11. yaprağında, hamamda bir kadın betimleniyor. Üzerinde yeşil pantolon ve beyaz bluz, ayaklarında yüksek kahverengi nalınlar var. Bu resim, ayakkabıyı giyimli bir figürün parçası olarak görmemize imkân veriyor; koleksiyonlardaki nesnelerin yanına insan ölçeğini getiriyor. British Museum: kıyafet resmi

Müzedeki çiftin mavi kumaşını ve gümüş işlemesini düşündükten sonra bu figüre dönmek, dikkati eşyayı giyen kişiye yaklaştırıyor. Kullanışlı bir nesnenin ne kadar güçlü bir ifade kazanabildiği hissediliyor. Bakış yeniden banda, ardından ahşap gövdeye gidiyor. Sedef kakma ile gümüş iplik, güzel bir eşyaya zaman ayırmanın zevkini aynı çiftin içinde buluşturuyor.