Yazı

Kanatlı Denizatı ve Sahte İkizi

Altın kanatlı denizatı broşu, ince zincirleri, nar biçimli sarkaçları ve kırmızı cam ayrıntılarıyla koyu füme bir fon üzerinde büyütülmüş olarak görülüyor.

Bu hikâyenin kahramanı, ayrıntılarını uzun uzun seyretme isteği uyandıran küçücük bir broş. Kanatlı denizatı 14,3 gram ağırlığında, 3,4 santimetre yüksekliğinde ve 2 santimetre genişliğinde. Ölçüler, anlatının başında akılda tutulmaya değer: söz konusu olan, birkaç santimetreye sığan bir altın eser. Takıya ilgi duyan biri için, böylesine küçük bir parçada ayrıntıların peşine düşmek başlı başına bir zevk. Aktüel Arkeoloji

Uşak Müzesi’nin tanıtımında yer alan bu broş, Karun Hazinesi ya da Lidya Hazinesi olarak bilinen koleksiyona ait. Onunla tanışmanın bir yolu süslemesine bakmaksa, bir diğeri müzedeki sahte ikizinin hikâyesini izlemek. Bu ikinci yol, mücevher merakını bir eserin kimliğinin nasıl saptandığına ilişkin somut bir araştırmayla buluşturuyor. Uşak Müzesi, TÜBA-AR

Ayrıntılara açılan küçük bir dünya

Figürün altındaki üç bağlantı noktasının her birinden üç zincir sarkıyor. Uçlarındaki narı andıran süslerde, yüzeye eklenmiş küçük tanecikler ve opak kırmızı cam uçlar bulunuyor. Böylece toplam dokuz zincir, kompozisyonu denizatının gövdesinin aşağısına doğru sürdürüyor. The Jewellery of the Lydian Treasure

Bu düzenlemenin hoş yanı, bakışı tek bir noktada bırakmaması. Önce figürün bütünü, ardından aşağıya uzanan ince çizgiler, sonra da uçlardaki minik biçimler öne çıkıyor. Her yakın bakış, biraz daha oyalanmak için başka bir neden sunuyor sanki. Bu cömert ayrıntılar, küçük ölçüler içinde geniş bir dünya duygusu yaratıyor. Bütün ile en ufak parça arasındaki bu gidip gelme, eseri zihnimizde büyütüyor.

Broşun çevresindeki dünya

Arkeolog İlknur Özgen, Lidya Hazinesi’ni MÖ altıncı yüzyılın ikinci yarısına tarihlenen 363 eserden oluşan bir topluluk olarak anlatıyor. Koleksiyonda takıların yanı sıra gümüş ve bronz kaplar, kepçeler, takı yapımında kullanılan aletler ve duvar resmi parçaları da bulunuyor. Denizatı böylece kıymetli eşyaların ve incelikli işçiliğin oluşturduğu daha geniş bir çevre içinde yerini alıyor. Lydian Treasure

Özgen, bu eşyaların sahiplerini yerel seçkinlerle ilişkilendiriyor. Güre çevresindeki tümülüsler Uşak’ın yaklaşık 25 kilometre batısında; mezarlardaki eşyalarda Anadolu, İyonya ve Akhamenid Pers gelenekleri bir araya geliyor. Broşun hikâyesine böylece bir coğrafya, ayrıcalıklı bir toplumsal çevre ve mezarlara bırakılan eşyaların dünyası ekleniyor. Tek bir süs eşyasına duyulan merak, onu çevreleyen koleksiyona doğru genişliyor; denizatının ayrıntıları da bu bağlam içinde başka bir derinlik kazanıyor. Lydian Treasure

Koleksiyonun yakın geçmişinde ise uzun bir ayrılık var. 1960’larda yağmalanan mezarlardan çıkarılan eserler Türkiye dışına kaçırılmış, bunların birçoğu New York’taki Metropolitan Sanat Müzesi tarafından satın alınmıştı. Hazine, New York’ta altı yıl süren hukuk mücadelesinin ardından 1993’te Türkiye’ye döndü. Eserler önce Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde sergilendi, ardından Uşak’a gönderildi. Denizatı broşunun sonraki kayboluşunu anlamak için bu ilk dönüşü akılda tutmak gerekiyor: eser, uzun uğraşlar sonunda ülkesine getirilmiş bir koleksiyonun parçasıydı. Lydian Treasure

Vitrindeki sahte ikiz

Mahmut Aydın’ın araştırmasına göre özgün broş, 2005 yılının sonunda Uşak Müzesi’nde sahtesiyle değiştirilerek çalındı. Ekim 2012’de Almanya’nın Hagen kentinde, asıl eser olabileceği düşünülen bir denizatı bulundu. Sıradaki mesele, ele geçen parçanın gerçekten aranan broş olup olmadığını belirlemekti. TÜBA-AR

Ayırt edici özelliklerden biri yapım biçimiydi. Özgen Acar’ın aktardığına göre özgün eser dövme, müzedeki sahte ise döküm yöntemiyle yapılmıştı. Uzmanlar, bulunan broşu incelerken bu farkı değerlendirdi; ağırlığı ve ölçüleri de özgün eserin kayıtlı değerleriyle örtüşüyordu. İşçiliğin araştırmadaki yeri burada somutlaşıyor: altının nasıl biçimlendirildiği, bir eserin kimliğini belirlemeye yardımcı olan kanıtlardan birine dönüşmüştü. Aktüel Arkeoloji

Aydın’ın 2017’de yayımlanan çalışması, Türkiye’de ve Almanya’da yapılan taşınabilir X-ışını floresans spektrometrisi ölçümlerini ve bunların istatistiksel değerlendirmesini belgeliyor. Araştırma, bulunan eserin özgün olduğunu saptadı ve Türkiye’ye iadesinin sağlanmasına katkıda bulundu. Acar’ın anlatımında da bulunan broşun metal bileşimine ilişkin sonuçların, müzedeki sahteyle ve karşılaştırma için incelenen günümüz altın takılarıyla farklılık gösterdiği belirtiliyor. TÜBA-AR, Aktüel Arkeoloji

Hikâyenin en etkileyici dönüşü, sorunun cevabının doğrudan nesnenin incelenmesinde aranması. Yapım biçimi, ölçümler ve karşılaştırmalar, “özgün” sözcüğüne somut bir dayanak kazandırıyor. Takı meraklısı açısından bakıldığında bu, işçiliğe duyulan ilgiyi de derinleştiren bir durum. Bir süs eşyasının görünüşünün arkasındaki maddi geçmiş, onun tanınmasında söz sahibi oluyor; bakmak ile araştırmak aynı küçük eserde buluşuyor.

İkinci kez eve dönüş

Almanya Federal Dışişleri Bakanlığı, 7 Mart 2013’te broşun Türkiye’ye iade edildiğini duyurdu ve iki ülkenin polis makamları arasındaki işbirliğini vurguladı. Hazinenin 1993’teki iadesinden sonra bu, denizatının yakın tarihinde ikinci kez ülkesine dönüşüydü. Almanya Federal Dışişleri Bakanlığı, Lydian Treasure

Uşak Müzesi 2018’de yeni binasına taşındı. Müzenin resmî tanıtımı, kanatlı denizatı broşuna Karun Hazinesi’ne ayrılan galerilerde yer veriyor. Böylece eserin anlatısı yeniden ait olduğu koleksiyonla buluşuyor; broşu, çevresindeki eserlerle birlikte düşünmek için bir yer açılıyor. Uşak Müzesi

Bu geçmişi bilmek, broşa bakmanın zevkine yeni bir katman ekleyebilir. Minik süsler hâlâ bakışı kendine çağırırken, işçilik artık tanınmayı sağlayan kanıtların da bir parçası. Denizatı, hem güzelliğiyle hem de bu güzelliği taşıyan nesnenin kimliğini doğrulamak için gösterilen dikkatle ilgi çekiyor. Bir takı sever için, ayrıntılarda biraz daha uzun kalmaya değer bir hikâye.