Yazı

Çiçekli Bir At, Sıra Dışı Bir Testi

Kahverengi sırlı, yeşil tonlarla ve kabartma çiçek rozetleriyle bezeli eyerli seramik at, yumuşak yan ışık altında taş bir yüzeyde duruyor.

İlk bakışta eyerli, çiçeklerle süslü bir at görüyoruz; ardından onun bir testi olduğunu öğreniyoruz. Fitzwilliam Müzesi’ndeki C.1989-1928 envanter numaralı eser, bu fikrin dikkat çekici bir örneği. Yaklaşık 1850–1899 yıllarına tarihlenen atın yüksekliği 48, uzunluğu 55,5 santimetre. Bu ölçülerle, hayalimizde kendine genişçe bir yer açıyor; üzerindeki küçük ayrıntıları düşünürken bütünün boyutunu da hissediyoruz. Fitzwilliam Müzesi kataloğu

Takılara yakından bakmayı seven biri için bu atla tanışmanın çok tanıdık bir yanı var. Göz önce bütünü kavrıyor, sonra bir çiçeğe takılıyor, ince bir kayışın çizgisini izliyor ve yeniden yüze dönüyor. Her dönüşte başka bir ayrıntı öne çıkabiliyor. Böylece tek bir nesneye bakmak, bütünü ve parçaları arasında gidip gelen, uzatmak isteyeceğimiz küçük bir keyfe dönüşüyor.

Atın içindeki testi

Figürün gövdesi içi boş olarak yapılmış; iç yüzeyi sırsız. Ağız hafifçe aralık ve sağrı üzerinde yuvarlak bir açıklık bulunuyor. Müze, bu iki açıklığın eserin sıvı dökmek için kullanılan bir kap olduğuna işaret ettiğini belirtiyor. İşlevi anlaşılınca, figürün ayrıntıları da gözümüzde yeni bir anlam kazanıyor. Fitzwilliam Müzesi kataloğu

At ve testi düşüncesini aynı anda taşımak, eserin çekiciliğinin bir parçası. Birinde yüzü, duruşu ve bütün gövdesiyle bir hayvanı düşünüyoruz; diğerinde içine sıvı alabilen, o sıvıyı dökebilen bir kabı. İkisi birleştiğinde gündelik bir işlev, hayal gücüne açık bir biçim kazanıyor. Aralık ağız bile artık başka türlü görünüyor. Bakışımız bir süre atın üzerinde kalıyor, sonra yeniden testiyi fark ediyor; bu küçük gidip gelme, nesneye canlı bir ifade yakıştırmamıza yol açabiliyor.

Çiçeklerin ve koşumun ayrıntıları

Müze kaydı, kalıpta biçimlendirilmiş pişmiş toprak gövdeye sonradan eklenen süslemeleri ve kazıma ayrıntıları tarif ediyor. Göğüste, omuzlarda ve gövdenin arka bölümünde çiçek rozetleri var. Koşumun bazı parçaları, yuvarlanmış kil şeritlerden oluşuyor. Eyer geniş, dikdörtgen bir kil parçasından oluşuyor; göğüsteki ve omuzlardaki rozetler ise dışa doğru açılan üçer yaprakla tamamlanıyor. Dış yüzeydeki kahverengi sırda, özellikle yüz çevresinde yeşil tonlar beliriyor. Böylece süsleme hem renkle hem de kabartmayla kendini gösteriyor; çiçekler ve kayışlar gövdeden dışarı doğru yükseliyor. Fitzwilliam Müzesi kataloğu

Takıyla kurulan benzerlik, burada bakarken doğan bir çağrışım. Bir çiçek rozeti, broş gibi dikkati üzerine toplayabilir; koşumun ince çizgisi gözü bir sonraki ayrıntıya götürebilir. Atın özel bir gün için süslenmiş olduğu hissine kapılmak mümkün. Bu, ona bakarken kurduğumuz bir çağrışım. Yuvarlak gövdeyle üzerindeki bezemelerin ilişkisi, her küçük parçaya ayrı ayrı zaman ayırma isteği uyandırabiliyor. Bir an bütün figürü beğenirken, sonraki an yalnızca tek bir çiçeğin biçimiyle ilgilenebiliyoruz.

Daha küçük bir örnek, aynı fikri başka bir ölçekte düşünmemizi sağlıyor. Christie’s kataloğundaki on dokuzuncu yüzyıl Çanakkale at biçimli testisinin yüksekliği yalnızca 22,3 santimetre. Koyu yeşil sırının üzerinde açık yeşil lekeler bulunuyor. Hayvanla kabı birleştiren tasarım, burada daha küçük bir boyutta ve yeşilin iki tonuyla karşımıza çıkıyor. Christie’s kataloğu

İki eseri zihnimizde yan yana getirdiğimizde, ölçülerin etkisi belirginleşiyor. Birinin uzunluğu yarım metreyi aşıyor; diğeri, aynı at fikrine daha küçük bir gövdede yer veriyor. Kahverengiye eşlik eden yeşille, koyu yeşilin üzerindeki açık lekeler de farklı izlenimler yaratıyor. Nesneye duyduğumuz yakınlıkta biçimin yanı sıra boyutun ve rengin nasıl pay sahibi olabileceğini düşünmek hoş: atı tanıdıktan sonra, bu kez onun kendine özgü karakterine bakıyoruz.

Boğaz kıyısından denizaşırı koleksiyonlara

Çanakkale, Türkiye’nin kuzeybatısında, Çanakkale Boğazı kıyısında yer alıyor. Kentin adı da çömlekçilikle bağını taşıyor: seramik bir kabı anlatan çanak ile kale sözcükleri burada birleşiyor. Yer adı, bu atların yapıldığı malzemeyle kentin kimliği arasında akılda kalan bir bağ kuruyor. MoCA/NY

Tuğba Diri Apaydın’ın çalışması, tarihsel Çanakkale seramik üretimini on yedinci yüzyılın sonlarından yirminci yüzyılın başlarına uzanan bir dönem içinde ele alıyor. On dokuzuncu yüzyılın bu atları da söz konusu geçmişin içinde yer alıyor. Çanakkale seramikleri ihracat yoluyla Doğu Akdeniz’de dolaşıma girmiş, Batı Avrupa’ya kadar ulaşmıştı. Diri Apaydın’ın araştırması, Kathimerini

Fitzwilliam’daki büyük atın koleksiyon geçmişinde ise tarihini ve bedelini bildiğimiz bir satın alma var. J. W. L. Glaisher, eseri 27 Ekim 1911’de Chester’da 4 sterlin 10 şiline satın almış; at daha sonra onun müzeye bıraktığı mirasa dâhil olmuş. Bir kent, bir gün ve bir bedel, koleksiyonculuk tarihini bir anda somutlaştırıyor. Seramiklerin denizaşırı dolaşımına ilişkin geniş çerçevenin yanında, tek bir nesnenin geçmişinden açıkça kaydedilmiş bir kesit beliriyor. Fitzwilliam Müzesi kataloğu

Başka hayvanların arasında

Bu at, hayvan biçimli kaplardan oluşan daha geniş bir dünyaya ait. Diri Apaydın’ın 2021’de yayımlanan araştırması, aralarında Fitzwilliam, British Museum ve Victoria ve Albert Müzesi’nin bulunduğu Britanya’daki yedi müzenin koleksiyonlarında yer alan on üç hayvan figürlü Çanakkale seramiğini inceliyor. Çalışmada anılan biçimler arasında atlar, aslanlar, develer ve ördek başlı testiler bulunuyor. Diri Apaydın’ın araştırması

Bu kalabalık içinde tek bir atla ilgilenmenin ayrı bir tadı var. Ona bir müze kaydı üzerinden, bir kentin üretim geçmişini merak ederek ya da yalnızca görünüşünü beğenerek yaklaşabiliriz. Bir zanaat nesnesinde bizi neyin etkilediğini düşünürken de iyi bir yol arkadaşı oluyor. İlk bakış hayvanı tanıyor, sonraki bakış kabı keşfediyor; bir başkasıysa çiçeğin üzerinde biraz daha kalmak istiyor.