Yazı
Bir Kolye Ucuna Sığan Tanrıça

Bir tanrıça, kucağında bir çocuk tutuyor. Bu küçük sahnenin çevresinde başlık, takılar ve hayvan pençeleri biçimindeki ayaklar bir araya geliyor. Metropolitan Sanat Müzesi’nin koleksiyonundaki altın kolye ucu, müze tarafından Orta Anadolu’ya atfediliyor ve yaklaşık MÖ 14.–13. yüzyıllara tarihleniyor. İki figürün birbirine yakınlığı, kim olduklarını öğrenme isteğinden önce bile bizi bu küçücük nesneye çekebilir. Met’in eser kaydı.
Araştırmacı H. Kübra Ensert, kolye ucunun yüksekliğini 4,3 santimetre, ağırlığını 23,2 gram olarak veriyor; çocuk figürü ise yalnızca 1,5 santimetre yüksekliğinde. Bu ölçüler, baktığımız sahnenin ne kadar küçük olduğunu hatırlatıyor. Kompozisyonun merkezinde yer alan çocuk, çok sınırlı bir hacme sahip. Yine de gözümüzü üzerinde tutmaya, iki figür arasındaki ilişkiyi düşünmeye yetecek kadar belirgin bir varlık gösteriyor. Ensert’in araştırma özeti.
Takının içindeki takılar
Tanrıçanın kendi takıları da var: halka biçimli küpeler ve bir kolye. Disk biçimli bir başlık taşıyor; oturduğu arkalıksız oturağın ayakları ise aslan pençeleriyle sonlanıyor. Bu ayrıntılar, bakışı baştan oturağın ayaklarına kadar taşıyor. Bir takının üzerinde yine takılar görmek, bu küçük eserin en hoş sürprizlerinden biri olarak düşünülebilir. Met’in eser açıklaması.
Bu minyatürün ait olduğu tarihsel çerçeve çok daha geniş. Met’in tarihçe yazısına göre Hititler, MÖ yaklaşık 1650 ile 1200 arasında Anadolu’nun büyük bir bölümünde ve komşu bölgelerde hâkimiyet kurmuştu. Kolye ucuna verilen tarih de bu dönemin içinde yer alıyor. Böylece geniş bir coğrafyayı ve uzun bir zaman aralığını, gözümüzün takip edebileceği birkaç somut ayrıntı üzerinden düşünmeye başlayabiliyoruz. Met’in Hititler üzerine yazısı.
Bugünün izleyicisi için bu ölçek değişimi başlı başına çekici olabilir. Önce kucaktaki çocuğa bakarız; ardından başlığın biçimi, oturağın ayakları ve küçük takılar dikkatimizi paylaşır. Sahneye yeniden döndüğümüzde aynı nesnede başka bir ayrıntı öne çıkar. Bu, iki figürün adını kesin olarak bilmeden de yaşayabileceğimiz bir bakma deneyimi: merak, eserin üzerinde biraz daha oyalanmak için yeterli bir neden olur.
Bir araya gelen iki döküm
Kolye ucunun yapısı, bu görsel yakınlığa başka bir anlam daha katıyor. Met, tanrıçanın altından, kayıp mum tekniğiyle döküldüğünü belirtiyor. Çocuk ise masif altından ayrıca dökülmüş ve sonradan eklenmiş. Dolayısıyla tek bir sahne olarak algıladığımız görüntü, ayrı döküm parçalarının birleşmesini de içeriyor. Kucaktaki küçük figür, yapım bakımından da kendi başına ele alınmış bir unsur. Met’in eser kaydı.
Victoria ve Albert Müzesi’nin açıklamasında kayıp mum dökümünün özü, kalıbın içindeki mumun yerini erimiş metalin alması ve dökümü çıkarmak için kalıbın kırılmasıdır. Bu kısa tarif, biçimin malzemeler arasında nasıl devam ettiğini düşünmemizi sağlar: mum ortadan kalkar, kalıp açılır, biçim metalde kalır. V&A’nın metal işleme teknikleri rehberi.
İşçiliğe ilgi duyan biri için çocuğun ayrı dökülmüş olması özellikle etkileyici bir ayrıntıdır. Figürlerin buluşması, hem sahnenin konusu hem de eserin kuruluşuyla ilgili hâle gelir. Bu bilgiyi edindikten sonra kucağa farklı bir dikkatle bakabiliriz. Birbirine yakın iki figür görmenin yanında, ayrı hazırlanmış parçaların ortak bir görüntü oluşturmasını da fark ederiz. Teknik bilgi, burada bakma zevkine yeni bir katman ekler.
Adları henüz kesinleşmeyen figürler
Tanrıçanın kimliği konusunda olası ipucu, disk biçimindeki başlıktır. Met, bu biçimin güneşi temsil ediyor olabileceğini ve figürün Arinna’nın Güneş Tanrıçası olabileceğini öne sürüyor. Müzenin açıklamasında bu bağlantı bir olasılık olarak kalıyor; başlığın biçimi, tanrıçanın adına doğru açılan bir yorum yolu sunuyor. Met’in kimlik yorumu.
Ensert ise başlığın tek başına yeterli olmadığını vurguluyor ve oturaktaki aslan özelliklerine önem veriyor. Çocuğun Zintuhi olabileceğini önerirken Kraliçe Puduhepa’nın bir duasıyla bağlantı kuruyor. Bu duada Zintuhi, büyükannesi ile büyükbabasının göğüs süsü olarak anılıyor. Ensert’in aktardığına göre Puduhepa, isteğini yerine getirmesi hâlinde Zintuhi için büyük bir süs eşyası yaptırmayı da vaat ediyor. Böylece bir süs eşyası, tanrıçaya yöneltilen dileğin içinde yer buluyor. Araştırmacının metin ile kolye ucu arasında kurduğu bağlantı, bilimsel bir yorum niteliğinde. Ensert’in araştırma özeti.
Bu okuma kabul edilirse sahne, tanrısal kuşaklar arasındaki bir yakınlık olarak düşünülebilir. Böyle bir ihtimal, esere bakarken hissettiğimiz sıcaklığı artırabilir. Bununla birlikte, iki figürün birbirine yakın duruşu, adları açıkta kaldığında da etkisini korur. Kimin kimi tuttuğuna dair kesin bir cevap beklemeden, kompozisyonun çağrıştırdığı yakınlık üzerinde durabiliriz. Araştırmanın sorusu ile izleyicinin kişisel karşılığı aynı küçük nesnede yan yana bulunur.
Kolye ölçeğinde bir tanrı
Louvre’daki AO 9647 numaralı eser, karşılaştırma için başka bir örnek sunuyor. Tanrı betimli bu Hitit kolye ucu dökme altından, 3,8 santimetre yüksekliğinde ve MÖ 1400–1200 arasına tarihleniyor. Müze, 1894’te Yozgat’ta bulunduğunu kaydediyor. Ayakta duran tanrı, boynuzlu bir başlık taşıyor ve gövdesine dayalı bir silah tutuyor. Oturan ikiliyle birlikte düşünüldüğünde, tanrısal bir görüntünün küçük bir altın biçime sığdırılmasının başka bir örneği beliriyor. Louvre’un eser kaydı.
Met’teki tanrıçanın başlığının arkasında bir askı halkası bulunuyor. Müze, kolye ucunun muhtemelen boyunda muska olarak taşınmak üzere tasarlandığını belirtiyor. Bu olasılık, dikkatimizi yeniden bedene ve takının kişisel ölçeğine getiriyor: bakılan bir görüntünün, taşınan bir nesne olabilmesi fikrine. Met’in eser kaydı.
Anlam taşıyan takılara ilgi duyan biri için en dokunaklı ayrıntı bu küçük halka olabilir. Tanrısal görüntü ile onu taşıyan kişi arasındaki mesafenin ne kadar kısalabileceğini hayal etmemize izin verir. Altın, ayrı parçaları birleştiren işçilik ve henüz kesinleşmeyen adlar, aynı nesnede buluşur. Onunla kurduğumuz bağ ise yalnızca biraz daha yakından bakma isteğiyle başlayabilir.