Yazı

Altın Bir Hilalin İki Yarısı

Koyu taş üzerinde duran iki altın hilal küpeden yana çevrilmiş olanın kenarındaki birleşme çizgisi, dikey sırtı ve ince kancası sıcak yan ışıkta belirginleşiyor.

Önce altının kıvrımı göze çarpıyor: uçları yukarı dönen küçük bir hilal. Ardından bakışı başka bir ayrıntı tutuyor. Kenar boyunca uzanan ince çizgi, iki yarım parçanın birleştiği yeri gösteriyor. Toptepe Tümülüsü’nden gelen kayık biçimli küpelerin çekiciliğinde bu çizginin de payı var. Bitmiş takının üzerinde, nasıl bir araya getirildiğine dair görünür bir iz kalmış. Katalog, çifti MÖ 6. yüzyılın sonuna ya da 5. yüzyılın başına tarihlendiriyor ve Uşak Arkeoloji Müzesi’nde 1.89.96 envanter numarasıyla kaydediyor. Toptepe küpelerinin katalog kaydı

Takı seçmekten ve takılara yakından bakmaktan hoşlanan biri için bu küçük çift, kolayca bağ kurulabilecek bir başlangıç sunuyor. Önce bütünün biçimi beğeniliyor; sonra dolgun gövdenin ince kancaya geçişi, yüzeyin ortasındaki sırt ve kenardaki birleşme yeri ayrı ayrı dikkat çekiyor. Küçük bir nesnenin çevresinde, bakışın oyalanabileceği pek çok ayrıntı var.

Kenarda buluşan iki parça

Katalogdaki tarif oldukça belirgin: tabanı sivri, uçları kıvrık ve sivri bir hilal. Uçlardan biri, delinmiş kulaktan geçirilen uzun ve ince bir kanca halinde uzanıyor. Her iki yüzün ortasında dikey bir sırt bulunuyor. Kayık biçimli adıyla tanınan bu küpeler, kimi zaman sülük biçimli diye de anılıyor. İki ad da gövdenin dolgunluğunu ve uçlara doğru incelen çizgisini düşünmeye yardımcı oluyor. Her küpe iki yarım parçadan oluşuyor; birleşme çizgisi kenarı dolaşıyor. Biçim ve yapı

Ölçüler, anlatılan nesneyi zihinde yerine oturtuyor. Küpelerin ikisi de 1,3 santimetre yüksekliğinde. Uzunlukları 2 ve 2,2 santimetre, ağırlıkları ise 4 ve 3,6 gram. Ortak bir görünüşü paylaşan çiftin boyutlarında ve ağırlıklarında küçük farklar var. Katalog böylece her birini kendi ölçüleriyle de tanımamızı sağlıyor. Bir takının fotoğrafına ya da tarifine eşlik eden bu sayılar, onun gerçek büyüklüğünü hayal etmeye ayrı bir yakınlık katıyor. Ölçüler ve ağırlıklar

Aynı kayıt, bu altın küpelerin yapımını belirli bir biçimlendirme kalıbıyla ilişkilendiriyor; bu türden dört kalıbın Lidya Hazinesi buluntuları arasında yer aldığını belirtiyor. Bu bilgi, kenardaki çizgiyi daha da ilgi çekici kılıyor. Göz, kesintisiz bir bütün olarak algıladığı hilalde iki parçanın buluşmasını da izleyebiliyor. Gövdenin yuvarlaklığı, ortadaki sırt ve ince kancayla birlikte, birleşmenin kendisi de takının üzerinde bakılmaya değer bir ayrıntı oluyor. Biçimlendirme kalıpları

Lidya’nın takı dünyasında

Bu çiftin çevresindeki daha geniş hikâye için Lidya’nın başkenti Sardes’e uzanıyoruz. Yıldız Akyay Meriçboyu, Lidya takıları üzerine incelemesinde, şehrin içinden geçen Paktolos Deresi’nin altınını hem zenginlikle hem de kuyumculuğun gelişmesiyle ilişkilendiriyor. Atölyeler varlıklı müşterilere takıların yanı sıra altın ve gümüş sofra eşyaları ile gündelik aksesuarlar da sunuyordu. Kolyeler, broşlar, iğneler ve giysilere dikilen süsler, bu çeşitli takı dünyasının parçalarıydı. Bu çeşitlilik, küpeleri ait oldukları daha geniş süslenme kültürü içinde düşünmeye olanak veriyor. Lidya takıları üzerine inceleme

Toptepe çifti katalogda Geç Lidya (Pers) dönemine tarihleniyor. Meriçboyu’nun aktardığına göre Sardes, Pers yönetiminde önemini korudu, bir satraplık merkezi oldu ve takı üretimini sürdürdü. Bu bilgiler, küpeleri siyasi yönetim değişirken devam eden bölgesel bir zanaat geleneğinin içine yerleştiriyor. Birleşme çizgisiyle başlayan yakın bakış, böylece şehrin üretim geçmişine doğru genişliyor. Çiftin tarihlendirilmesi, Pers dönemi bağlamı

Kayık biçiminin bronz örnekleri de var. Toptepe kaydı, MÖ 6. yüzyılın ortalarında yıkılan Lidya evlerinde bulunan bronz küpelerden söz ediyor. Sardes’te benzer küpeler için döküm kalıpları da bulunmuş; bunların muhtemelen bronz üretimi için kullanıldığı belirtiliyor. Böylece aynı ana biçimin farklı metallerde karşılık bulduğu görülüyor. Altın çift, çevresine bu örnekler de eklendiğinde, metal ustalarının yeniden ele aldığı bir siluetin parçası olarak daha zengin bir anlam kazanıyor. Bronz örnekler ve döküm kalıpları

Aynı biçimin farklı ifadeleri

Efes’teki Artemis kutsal alanından gelen altın bir küpe, küçük ölçekte başka bir yorum sunuyor. Katalogda dolgun bir hilal gövde ve bir ucundan kulağa geçirilmek üzere uzanan tel tarif ediliyor. Genişliği 1,25 santimetre, yüksekliği 1,4 santimetre; ağırlığı 2,6 gram. Bu ölçülerle karşımıza kendi oranlarına sahip başka bir kayık biçimi çıkıyor. Benzer bir siluetin her örnekte aynı büyüklüğü ve ağırlığı taşımadığını görmek, karşılaştırmayı daha somut hale getiriyor. Efes küpesi

British Museum koleksiyonundaki daha geç tarihli bir çift ise çok daha gösterişli bir görünüm sunuyor. Atina’da üretilen ve MÖ 420–400 yıllarına tarihlenen bu küpelerde kayıkların ön ve arka yüzleri sık telkâri desenlerle kaplı. Her kayığın içinde, kuş gövdesiyle kadın başını birleştiren bir siren figürü bulunuyor. Her kayığın altından zincirlere asılı, deniz kabuğu biçiminde dört sarkaç uzanıyor. Kayıklar, üzerinde mine izleri bulunan büyük, iki katlı rozetlere bağlı. Her küpenin yüksekliği 5,6 santimetre. British Museum’un açıklaması

Kayık biçimli adı, bu örneklerle birlikte farklı görsel ifadeleri kapsıyor. Efes örneğinin tarifinde hilalin dolgun gövdesi öne çıkıyor. Atina yapımı çiftte kayık, küçük bir figürün yerleştiği ve altından kabukların sarktığı bir sahneye dönüşüyor. Bu karşılaştırmaların ardından Toptepe’ye döndüğümüzde, eğri çizgiye, dikey sırta ve kenardaki birleşmeye daha uzun bakmak mümkün.

Bugün bu çiftin çekiciliği, küçük bir takıda ayrıntıların yavaş yavaş belirginleşmesinde bulunabilir. Ölçüler güzelliğe bir büyüklük kazandırıyor; kanca, dolgun hilali ince bir çizgiyle sürdürüyor. Kenardaki iz ise bakışa son bir ayrıntı bırakıyor: iki yarım parçanın buluşup tek küpe olduğu yer.