Yazı
Çizmenin Altındaki Mücevherler: Osmanlı Üzengileri

Bir üzengiye takı meraklısının gözüyle bakınca, alışıldık bir eşya bambaşka bir ilgi alanına dönüşüyor. Viyana ve Dresden koleksiyonlarında korunan Osmanlı örneklerinde kazınmış demir, taşlar ve işlenmiş gümüş, binicilik için biçimlenmiş bir nesnede buluşuyor. Geniş açıklık ve ayak tablası bir çizmeyi düşündürürken, bezeme bir broşu yakından inceler gibi oyalanmaya çağırıyor. Bu karşılaşmanın çekiciliği de burada: eşyanın bütünüyle küçük ayrıntıları arasında gidip gelen bakış, her ölçekte başka bir güzellik bulabiliyor. Museum With No Frontiers, Badisches Landesmuseum.
Çizmeye yer açan biçim
Viyana Sanat Tarihi Müzesi koleksiyonundaki bir Osmanlı üzengi çifti, bu birlikteliği somutlaştırıyor. 17. yüzyıl sonundan 18. yüzyıla uzanan bir döneme tarihlenen çiftin Türkiye kökenli olabileceği belirtiliyor. Kazıma bezemeli demir, yeşim, cam ve yaldızla süslenmiş. Malzemelerin adlarını yan yana okumak bile nesneye farklı yakınlıklardan bakma isteği uyandırıyor: önce genel hatlar, sonra metal üzerindeki çizgi, ardından taş ve cam. Her ayrıntı, aynı eşya içinde kendine ait küçük bir dikkat alanı açıyor. Museum With No Frontiers kataloğu.
Bu çiftin uzun, geniş ve kavisli ayak tablaları, Osmanlı binicilerinin giydiği topuksuz çizmelere uygundu; keskin kenarları da mahmuz işlevi görebiliyordu. Böylece tablanın kavsi ve kenarı, gündelik kullanım açısından anlam kazanıyor. Süslemeye odaklanan göz için bu bilgi nesneye yeni bir ölçü duygusu katıyor. Yeşimin hemen yanında artık bir ayağın kaplayacağı alanı da düşünmek mümkün. Üzenginin kıvrımı, hem bakışın izlediği bir çizgi hem de çizmenin yerleşeceği biçim olarak zihinde canlanıyor. Museum With No Frontiers kataloğu.
Mine çiçeklerinin çevresinde
Viyana İmparatorluk Arabaları Müzesi’ndeki G 257 envanter numaralı üzengi, dikkati mineye ve değerli taşlara taşıyor. Yaklaşık 1710–1720 yıllarına tarihleniyor ve muhtemelen İstanbul’da yapıldığı düşünülüyor. Katalogda demir, gümüş, altın, mine, kaya kristali ve yakut sıralanıyor. İçbükey bir tabanı, kavisli ve yamuk biçimli yan yüzeyleri var; bu yan yüzeyleri mine ve taşlarla oluşturulmuş çiçek desenleri süslüyor. Böylece genel biçim ile küçük süsleme ayrıntıları aynı nesnede buluşuyor. G 257 bilimsel kataloğu.
Bu üzengiye bakarken yan yüzeyleri çiçekler için kurulmuş küçük bir mimari çerçeve gibi düşünmek mümkün. Göz önce dış çizgiyi izliyor, sonra desenin içine dönüyor. Takıda sevilen o yakın bakış burada da kendine yer buluyor: bir bütünün oranlarını beğenmekle tek bir ayrıntıya bağlanmak arasındaki hoş geçiş. Bir parçayı uzun uzun seyretmenin verdiği haz, onun avuca sığmasına bağlı görünmüyor.
Katalog, gümüş taş yuvasındaki küçük çatlakları ve yer yer aşınmış yaldızı da kaydediyor. Bu bilgiler üzenginin bugünkü görünümünü düşünmemize yardımcı oluyor. Çiçekler ve taşların yanında, kaplamanın eksildiği alanlar da bakışın durabileceği ayrıntılara dönüşüyor. Yüzeyde aşınmanın görüldüğü yerler de nesneyle kurulabilecek görsel ilişkinin bir parçası. G 257 bilimsel kataloğu.
Bir armağanın ağırlığı
G 257’nin belirli bir diplomatik armağanla muhtemel bağlantısı da bulunuyor. Bilimsel katalog, üzenginin Sultan III. Ahmed’in İmparator VI. Karl’a gönderdiği törensel at takımına ait olabileceğini belirtiyor. Armağanı, elçi İbrahim Paşa’nın 7 Eylül 1719’da Viyana’da kabul edilmesiyle ilişkilendiriyor. Bu tarih nesne için anlamlı bir tarihsel çevre sunuyor; üzenginin o armağanın parçası olduğu ise olasılık olarak kalıyor. Hikâyenin çekiciliği, bu ayrımı koruyarak da hissedilebiliyor. G 257 bilimsel kataloğu.
Dresden Silah Koleksiyonu’ndaki L 0316 numaralı çift, değerli malzemeye çok somut bir ağırlık kazandırıyor. Masif gümüşten yapılmış bu Osmanlı üzengileri 1703–1714 yıllarına tarihleniyor ve birlikte 1.727 gram ağırlığında. Gümüşleri kabartma, kesme, kazıma ve parlatmayla işlenmiş; üzerlerinde Sultan III. Ahmed’in damgalanmış tuğrası bulunuyor. Gümüşü çoğunlukla bir yüzüğün ya da bileziğin ağırlığıyla düşünen okur için bu sayı, eşyanın ölçeğini zihninde yeniden kurmaya yetiyor. Badisches Landesmuseum sergi rehberi.
Bu çift, Kırım Hanı Kaplan Giray’ın 1714’te Güçlü August’a gönderdiği armağandan günümüze kalan parçalar arasında. Kayıtlardaki armağan bir atı ve üzengileriyle birlikte dört eyeri de içeriyor. Tek bir müze nesnesinin arkasında böylece daha büyük bir bütün beliriyor. At ve donanımının aynı armağanda buluşması, gümüş çifti de o bütünün değerli bir ayrıntısı olarak okumamıza imkân veriyor. Badisches Landesmuseum sergi rehberi.
Sınırları aşan çizgiler
Bu nesnelerin hikâyesi, binicilik zevklerinin dolaşımına da açılıyor. Metropolitan Sanat Müzesi, genette tipindeki geniş üzengilerin 16. yüzyılın sonlarında Osmanlı İmparatorluğu’nda yaygın olduğunu belirtiyor. İmparatorluktan getirilen Arap atlarına binen Avrupalı prensler ve soylular, sıklıkla Osmanlı tarzı donanım kullanıyordu. Bu donanım ithal edilebildiği gibi Avrupa’da üretilip süslenebiliyordu. Biçimin benimsendiği yer ile süslemenin yapıldığı yerin farklılaşabilmesi, bu eşyalara bakarken dikkate değer bir ayrıntı. The Met: Üzengi çifti.
Aynı müzedeki 36.25.535a–c numaralı, 19. yüzyıla ait Türkiye yapımı takım daha geç bir karşılaşmayı gösteriyor. Üzengiler ve halkalı gemde bakır alaşımı, altın ve demir kullanılmış. Müze, geniş kavisli ayak tablalarıyla dışa açılan yan yüzeyleri Türk at takımlarının özellikleri olarak tanımlarken, ajur bezemede Avrupa etkisini vurguluyor. Böylece tanıdık bir dış çizgi, başka bir süsleme anlayışına da yer açıyor. The Met: Üzengiler ve halkalı gem.
Takı meraklısı için bu üzengiler, bakmanın keyfini genişletiyor. Bir desenin kıvrımla kurduğu ilişki, küçük bir taşın geniş bir yüzey içindeki yeri, bütünden ayrıntıya geçmenin verdiği haz burada da mevcut. Çizmenin altında düşünülen bir nesne, avuçta tutulan bir mücevher kadar yakından ilgi görebiliyor.