Yazı
Eşikteki Ejderhalar: Cizre’nin Bronz Bekçileri

Bronzun içindeki küçük dünya
Bir kapı tokmağının karşısında, bir mücevhere bakar gibi uzun süre oyalanmak mümkün. Cizre Ulu Camii’nden gelen bronz tokmakta iki kanatlı ejderha, ortadaki aslan başının çevresinde simetrik bir düzen kuruyor. İstanbul’daki kapı ve tokmağa ilişkin katalog kaydı, Türkiye’nin güneydoğusundaki bu camiye ait eserleri 13. yüzyılın başına tarihlendiriyor. Büyük bir kapının üzerinde yer alan bu küçük hayvan topluluğu, bakışı hemen kendi çevresine topluyor. İstanbul kataloğu
Önce kıvrımlı gövdeler dikkat çekiyor; ardından sivri kulaklar, badem biçimli gözler ve pullar seçiliyor. Düğüm oluşturan gövdelerin kuyrukları kartal başlarıyla son buluyor. Böylece ejderhaların çizgisi, başka bir hayvanın yüzüne dönüşerek devam ediyor. Bronz döküm ve kazıma bezemeli İstanbul tokmağı 27,5 santimetre yüksekliğinde, 24 santimetre genişliğinde ve 3 santimetre derinliğinde. Ölçüler küçük bir alanı tarif etse de çizgilerin hareketi bakışa geniş bir dolaşma alanı açıyor. İstanbul kataloğu
Bu kompozisyonun çekiciliği biraz da kendini farklı hızlarda göstermesinde. Simetri ilk bakışta fark ediliyor; küçük başlar ve iç içe geçen kıvrımlar ise zaman istiyor. Göz, bütünün düzeninden tek bir ayrıntıya gidip yeniden geri dönüyor. Aynı nesneyle hem hemen tanışmak hem de onda yeni bir şey bulmak mümkün oluyor.
Tokmağın çevresindeki kapı
Ejderhaların yer aldığı kapının her kanadı üç metre yüksekliğinde ve 112 santimetre genişliğinde. Katalogda ceviz ve kavak ağacı, bronz kaplama, demir çivilerle sabitlenmiş pirinç şerit ve levhalar belirtiliyor. Tokmak, bu geniş ahşap ve metal yüzeyin üzerinde hayvan figürlerini küçük bir alanda bir araya getiriyor. Çevresindeki bezemenin zenginliği de onun ayrıntılı siluetine eşlik ediyor. İstanbul kataloğu
Her kanatta, merkezinde on iki kollu yıldız bulunan üç madalyon var. Aralarındaki boşlukları arabesk ve palmet bezemeli ajurlu metal levhalar dolduruyor. Katalog, kenarlardaki eksik madalyonları desenin sonsuza uzandığı düşüncesiyle ilişkilendiriyor. Boya izleri ise ajurlu motiflerin arkasında bir zamanlar kırmızı ve mavi bir zemin bulunduğunu düşündürüyor. Bu olasılık, bugün metal üzerinden okunan düzeni, arkasındaki renklerle birlikte hayal etmeye imkân veriyor. İstanbul kataloğu
Üst bölümde döküm bronz harflerden oluşan bir kitabe uzanıyor. Harflerin bir kısmı eksik olsa da okunabilen bölüm, 1208–1241 arasında hüküm süren Cizre Atabegi Mahmud Sencer Şah’ın adını taşıyor. Böylece hükümdarın adıyla hayvan figürleri aynı kapıda buluşuyor. Biri yazıyla, diğerleri gövdeler, kanatlar ve yüzlerle bu yüzeyde kendine yer açıyor. İstanbul kataloğu
Koruyucu bir yüz
Kopenhag’daki David Koleksiyonu, ejderhaları kötülüğü uzaklaştırmak amacı taşıyan figürler olarak yorumluyor. Berlin İslam Sanatı Müzesi’ndeki benzer bir tokmağın açıklaması da ejderhaların yapıyı kötülükten ve istenmeyen ziyaretçilerden koruduğuna inanıldığını aktarıyor. Bu yorumlarda hayvanların ürkütücü görünüşü, dışarıyla içerisi arasındaki sınırda güven veren bir anlam kazanıyor. Eşiğin iki yanını düşünmek, figürlerin neden tam burada bulunduğunu anlamlı kılıyor. David Koleksiyonu Berlin kataloğu
İstanbul kataloğunda ejderha ve aslan motifleri, ilahi kudretle hükümdarın gücünün ifadesi olarak da ele alınıyor. Geometrik düzenin sonsuzlukla ilişkilendirilmesi, kapıdaki anlamları çoğaltıyor. Korunma, iktidar ve sonsuzluk düşüncesi aynı bezemede yan yana durabiliyor. Bunları bir arada düşününce, kapının bütünüyle tokmağın küçük ayrıntıları arasında gidip gelen bakış da yeni bağlantılar kuruyor; çizgilerin ritmi, figürlerin dengesi ve hayvan yüzleri farklı çağrışımlara açılıyor. İstanbul kataloğu
David Koleksiyonu’nun verdiği bir karşılaştırma, bu figürleri daha geniş bir çevreye yerleştiriyor: Mühendis el-Cezerî, yakındaki Diyarbakır’da saray kapılarına benzer tutamaklar takmıştı. Cezire bölgesinde karşılıklı ejderhalar kapılarda, girişlerin üzerinde ve gündelik kullanım eşyalarında da görülüyordu. Cizre’deki örnek böylece tek başına durmuyor; mimaride de yakından görülen eşyalarda da yer bulabilen bir motifin parçası hâline geliyor. David Koleksiyonu
Farklı koleksiyonlarda bir kapının izleri
Kapı kanatları ve bugün İstanbul’da bulunan tokmak, 1976’da Mardin Müzesi’nden Türk ve İslam Eserleri Müzesi’ne nakledildi. David Koleksiyonu ise 38/1973 envanter numaralı bronz tutamağını aynı camiden gelen bir eser olarak tanımlıyor. Kopenhag’daki örneğin yüksekliği 27,5, genişliği 24,5 santimetre; ölçüleri İstanbul’daki tokmağa oldukça yakın. Ayrı şehirlerdeki bu kayıtlar, aynı kapı çevresinde düşünülmesi gereken iki nesneyi yan yana getiriyor. İstanbul kataloğu David Koleksiyonu
Kopenhag örneğinde aslan başlı özgün bağlantı pimi eksik. Qantara kaydı, aslan başının nesneyi kapıya bağlayan pimin ucunda bulunduğunu açıklıyor. Dolayısıyla bu küçük parça, hem görünüşün hem de bağlantının bir unsuru. Merkezdeki hayvan figürünün aynı zamanda bir bağlantı parçası olması, süslemeyle kullanımın bu nesnede nasıl iç içe geçtiğini gösteriyor. Eksikliği, kompozisyonun okunmasında da kendini hissettiriyor. Qantara
Yüzeyler de farklı birer görünüm sunuyor. David Koleksiyonu, restore edilmiş İstanbul örneğinin altın rengi parlaklığını kendi eserinde korunan eski patinayla karşılaştırıyor. Berlin’deki benzer bronz tokmağın ise ayrı bir koleksiyon geçmişi var: Tiflis’te bir sanat tacirinden alınan eser, 1912’de A. Francke’nin armağanı olarak müzeye girmiş. Böylece benzer biçimler, birbirinden ayrı kayda geçmiş nesne hikâyeleriyle karşımıza çıkıyor. David Koleksiyonu Berlin kataloğu
Cizre ejderhalarına yakından bakmanın zevki, mimarinin içinde bir mücevherin ayrıntılarını bulmaya benziyor. Kazıma bezemeli gövdelerden kuyruk uçlarındaki küçük başlara, oradan merkezdeki aslana uzanan bakış bir türlü tek noktada kalmıyor. Kapıyı artık farklı müze kayıtları üzerinden bir araya getirsek de ejderhanın kıvrılan çizgisi dikkatimizi üzerinde tutuyor.