Yazı

Kandilin Üzerindeki Melekler: Kütahya’nın Seramik Yumurtaları

Turkuaz ve sarı tonlarında altı kanatlı melekler ve koyu renkli haçlarla bezeli beyaz seramik yumurta, loş bir taş mekânda kandilin üzerinde zincire asılı duruyor.

Küçük bir yüzün çevresinde altı kanat açılıyor. Yerevan Biennial Art Foundation’ın Angels of Protection başlıklı çevrimiçi sergisindeki 18. yüzyıla ait bir Kütahya yumurtasında, haleli meleklerin kanatları turkuaz ve sarıya boyanmış. Takılara yakından bakmayı seven biri için tanıdık bir çekim var burada: yüzü çevreleyen çizgiye, renklerin buluşmasına, bütünün içindeki küçük ayrıntıya dönüp bakma isteği. Ermeni seramik ustalarının yaptığı bu yumurtalar kandillerin üzerinde asılı duruyordu; bazılarını Ermeni hacılar Kudüs’teki kiliselere adak olarak götürmüştü. Yuvarlak, boyalı bir yüzeyden yola çıkınca inanç, yolculuk ve hatırlama etrafında gelişen bir hikâyeye varıyoruz. Angels of Protection

Bir kentin renkleri

Kütahya, Osmanlı seramik üretiminde önemli bir yere sahipti. Pera Müzesi, çevresindeki zengin kil yataklarından beslenen kenti İznik’ten sonraki en önemli üretim merkezi olarak tanımlıyor. Müzenin Kütahya çiniciliği için kullandığı “kent sanatı” ifadesi, mimari bezemeden günlük kullanım eşyasına uzanan geniş bir dünyayı kapsıyor. Asma yumurtalar da bu çeşitliliğin içinde yer buluyor. Böyle bakınca tek bir biçimin ardında, seramiğin birçok farklı ihtiyaca ve mekâna karşılık verdiği bir şehir beliriyor. Pera Müzesi

Kentte Ermeni, Türk ve Rum ustalar sırlı seramik üretiyordu. Ermeni ustaların ürünleri arasında kahve fincanları, fincan tabakları, sürahiler, gül suyu kapları ve hokkaların yanı sıra ibadet mekânları için yapılan nesneler de vardı. 17. yüzyıla gelindiğinde karakteristik kobalt mavisi ve beyaz bezemeye sarı, yeşil ve yoğun bir kırmızı eklenmişti. Renkler şeffaf sırın altında yer alıyordu. Yumurtaların boyalı yüzeyleri, bu geniş renk ve biçim dağarcığı içinde anlam kazanıyor. Sofraya ait bir kapla kilisede asılı duran bir süs, farklı kullanımları olan nesnelerdi; her ikisi de resim için bir yüzey sunuyordu. Angels of Protection

Altı kanadın arasındaki isim

Ermeni ustaların asma yumurtalarında sık görülen bezemelerden biri, serafim denilen altı kanatlı meleklerdi. Yanlarında çoğu zaman Kudüs haçları bulunuyordu. Bu düzenlemede gözün izleyeceği birkaç durak var: önce bir yüz, sonra çevresine yayılan kanatlar, ardından küçük bir haç. Yuvarlak yüzey, bakışı görünür kenarın ötesine devam etmeye çağırıyor. Bezemenin çekiciliği biraz da bu yavaş bakışta ortaya çıkıyor. Angels of Protection

Alex ve Marie Manoogian Müzesi koleksiyonundaki 18. yüzyıla ait L1990.14 envanter numaralı yumurta, bu görsel dünyaya belirli bir kişinin adını katıyor. Tahtta oturan Meryem Ana, kucağında Çocuk İsa’yı tutuyor. Çevresinde farklı büyüklükte melekler ve kahverengiye çalan siyah küçük haçlar var; yüzler de koyu çizgilerle belirginleştirilmiş. Ermenice yazıt, Kütahyalı Apraham’ı anıyor ve Kutsal Meryem Ana’ya atıfta bulunuyor. Manoogian Müzesi

Apraham adı, nesneyle kurduğumuz ilişkiye kişisel bir boyut ekliyor. Kutsal figürlerin yanı başında, yazıyla hatırlanan bir insan bulunuyor. Renk ve desen, bir anma ifadesiyle aynı yüzeyi paylaşıyor. Üzerinde yazı bulunan bir eşyaya duyulan yakınlık burada da hissedilebilir: küçücük bir isim, çevresindeki bütün bezeme kadar ilgi çekici hâle gelir. Bakışımız yeniden meleklere döndüğünde o ismi de beraberinde taşır.

Kandil zincirindeki soru

İki ucunda delik bulunan yumurtalar, asma kandillerin zincirlerine takılıyordu. Kandil olmadan, yalnızca süs olarak kullanılanları da vardı. Bu biçim Ermeni ve Rum kiliselerinde olduğu gibi camilerde de görülüyordu. Sergi, camilerde kullanılan bezemesiz örneklerin beyaz, sarı, kobalt mavisi ya da turkuaz sırla kaplı olduğunu belirtiyor. Aynı biçim, farklı yüzey düzenlemeleriyle farklı dinî mekânlarda yer bulabiliyordu. Angels of Protection

Zincirdeki bu konumun gündelik bir işlevi olabileceği de öne sürülmüş. Fresno State’in Ermeni Araştırmaları kaynağına göre bazı uzmanlar, yumurtaları kandillerdeki hayvansal yağa ulaşmak için zincirden inen farelere karşı bir engel olarak yorumluyor. Bu açıklamada hayvanın kaygan seramik yüzeyde tutunamayacağı düşünülüyor. Bu açıklama, nesnenin kullanımına ilişkin bir olasılık olarak aktarılıyor. Fresno State

Bu ihtimal, dinî bir nesnenin çevresine son derece anlaşılır bir gündelik kaygı ekliyor: kandilin içindekileri aç bir hayvandan korumak. Yorum doğruysa güzellik ve yarar, zincirin aynı kısa bölümünde buluşmuş olmalı. Boyalı koruyucu meleklerin yanında seramiğin kaygan yüzeyi de kendi işini yapıyor olabilir. Böylece nesneye bakarken çizginin ve rengin yanı sıra yüzeyin kendisi de başka bir anlam kazanıyor.

Kudüs’e ulaşan armağanlar

Bazı asma süslerin üzerindeki yazıtlar, bağışçıları ve armağanların gideceği yerleri belirtiyor; Ermeni hacıların bunları Kudüs’teki kiliselere adak olarak götürdüğünü kaydediyor. Vakfın sergisi, Kudüs’ün Aziz Yakup Katedrali ile Kutsal Kabir Kilisesi’ndeki 18. yüzyıl yumurtalarını da gösteriyor. Böylece biçimin hikâyesi belirli mekânlara bağlanıyor; yazıtlar ise bu hikâyenin içinde ayrı ayrı bağışların izini koruyor. Yer adlarıyla kişi adları, boyalı nesnenin çevresinde buluşuyor. Angels of Protection

Yumurta biçiminin simgesel anlamı da yoruma açık. Sergi, doğurganlık, dünyanın yaratılışı, Paskalya ve Diriliş ile olası ilişkilerini sorular hâlinde gündeme getiriyor. Bu ihtimaller, nesnenin anlamı üzerine düşünmeye alan açıyor. Angels of Protection

Takılara duyulan ilgiyle bu seramiklere yaklaşınca, insanı en çok ayrıntıyla kurulan yakınlık etkiliyor. Kanatların ortasındaki yüz, koyu bir haç, eğri yüzeydeki bir isim: her biri bakışı bir süreliğine tutabiliyor. Apraham’ın adını anan yazıt da bu karşılaşmaya insani bir sıcaklık veriyor. Renkleri seyrederken, aynı yüzeyde bir insan için ayrılmış yeri de fark ediyoruz.