Yazı
Altın ve Kristalde Bir İsim: II. Abdülhamid’in Üç Yüzlü Mührü

Altın yaprakların çevrelediği kristalin üzerinde bir padişahın ismi var. Bu küçük mühürde yazı, malzeme ve biçim birbirini tamamlıyor. Yüksekliği yalnızca 3,81 santimetre olan eser, kaya kristali ve altından oluşuyor. Mührü M.2002.1.561 envanter numarasıyla koruyan Los Angeles County Museum of Art, kısaca LACMA, sahibini 1876–1909 yılları arasında hüküm süren II. Abdülhamid olarak tanımlıyor. Belge tasdikine yarayan bu küçük eşya, malzemesi ve görünüşüyle bir mücevherin çekiciliğini taşıyor. LACMA
Asıl sürpriz ise hareketinde saklı. Bir mil, kristalin üç ayrı yazılı yüzü arasında dönmesini sağlıyor. Altın çerçeve aynı kalırken farklı bir yazı öne geliyor; böylece biçim ile kullanım arasındaki ilişki gözle izlenebilir hale geliyor. Bu küçük mekanizmanın cazibesi, nesnenin güzelliğine işlevini de katmasında. LACMA
Altın yaprakların arasında dönen kristal
Mührün altın sapında rokoko üslubunda yapraklar ve çiçekler bulunuyor. LACMA, bu bezemeyi Dolmabahçe gibi dönemin Osmanlı saraylarının iç süslemeleriyle ilişkilendiriyor. Bu karşılaştırma, eseri düşünürken hoş bir ölçek değişikliği yaratıyor: saray mekânlarıyla bağlantılı bir süsleme anlayışı, dört santimetreyi bile bulmayan bir nesnede karşımıza çıkıyor. Yazıya gelmeden önce gözün oyalanabileceği bir bitkisel düzen var burada. LACMA
Üstteki küçük halka da mührün nasıl taşınmış olabileceğine dair bir ipucu. Müze, bu halkadan hareketle eserin muhtemelen bir zincire takılarak belden ya da boyundan sarkıtıldığını belirtiyor. Böyle bir kullanım, mührün sahibine yakın duran bir süs eşyası olarak da düşünülmesini sağlıyor. LACMA
Kristalin her yüzünde padişahın isminin nesta‘lik yazıyla farklı bir ifade edilişi yer alıyor. Döner düzenek, üç yazıyı tek bir çerçevede bir araya getiriyor. LACMA’ya göre çok yüzlü mühürler, on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı hanedanı ve saray görevlileri arasında sık kullanılıyordu. LACMA
Bir hükümdarı anlatan farklı işaretler
Mühürdeki isim, kişisel kimlikle resmî kimliğin nasıl ifade edildiğini de düşündürüyor. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Mühür” maddesi, Osmanlı padişahlarının tuğralı mühr-i hümâyunlarının yanında şahsî mühürleri de bulunduğunu anlatıyor. Padişahın hükümdarlık işareti olan tuğra ile kişisel mühürler arasındaki bu ayrım, aynı kişinin farklı yazı ve işaretlerle temsil edilebildiği bir alan açıyor. TDV, “Mühür”
Topkapı koleksiyonunda 47/57 numarasıyla kayıtlı, yine II. Abdülhamid’e ait başka bir üç yüzlü mühür bu çeşitliliği somutlaştırıyor. İki yüzünde Arap harfleriyle baş harfler, üçüncü yüzünde ise Latin harfleriyle A H bulunuyor. İki nesnenin kayıtları birlikte düşünüldüğünde aynı küçük biçimin ne kadar farklı düzenlemelere elverdiği görülüyor: birinde ismin farklı ifadeleri, diğerinde farklı alfabelerle yazılmış baş harfler var. TDV, “Mühür”; LACMA
Takılara ilgi duyan bir okur için bu ayrıntının yakın bir tarafı var. İsim, nesnenin tasarımına katılıyor; altın çerçeve ya da kristal kadar onun karakterini belirliyor. Böylece malzemenin gösterişinin içinde sahibini işaret eden kişisel bir iz beliriyor. Diğer mühürdeki tanıdık A H harfleri de bu ilişkiyi gözümüzde canlandırmayı kolaylaştırıyor.
İnce işçiliğin dayandığı güven
Mührün kazılı yüzü ile bıraktığı iz arasında dikkat gerektiren bir ilişki vardı. Yazılar, baskıda doğru okunabilmeleri için ters kazınırdı. TDV’nin “Hakkâklık” maddesi, mühür kazıyanların yetişmesinde hat eğitiminin önemini de vurguluyor. Küçük bir yüzeyde yazının düzeniyle sert malzemenin gerektirdiği ustalık buluşuyordu. Bu bilgi, mühürdeki harflere bakarken onların arkasındaki emeği de düşünmemize yardımcı oluyor. TDV, “Hakkâklık”
Aynı kaynak, kullanılan aletleri malzemeye göre ayırıyor: altın, gümüş ve pirinç gibi daha yumuşak madenlerde çelik kalemler; akik, kan taşı ve firuze gibi daha sert taşlarda elmas kalemler kullanılıyordu. TDV, “Hakkâklık”
El becerisinin yanında güven de mesleğin bir parçasıydı. İstanbul’da Beyazıt Camii’nin bitişiğinde, eski adı Hakkâklar Çarşısı, bugünkü adı Sahaflar Çarşısı olan yerde birlikte çalışan hakkâklar, mühürleri sahiplerine vermeden önce bir deftere basarlardı. Bu kayıtlar kimin için hangi mührün hazırlandığını gösteriyordu. Kaybolan bir mührün yerine yenisi yapılırken de eskisinden farklı olmasına dikkat edilerek sahteciliğin önüne geçilmeye çalışılıyordu. TDV, “Hakkâklık”
Bu defterler, güzel bir nesnenin çevresindeki sorumluluk ilişkisini görünür kılıyor. Harflerin düzeni ve ortaya çıkan izin tanınabilirliği, eşyanın kendi sınırlarını aşan bir önem taşıyordu. İnce işçilikle güvenin aynı yüzeyde buluştuğu düşüncesi, mührün zarafetini daha anlamlı hale getiriyor.
Saray altınının ötesinde
Raziye Çiğdem Önal’ın Trabzon Müzesi’ndeki kırk mührü incelediği araştırma, karşılaştırma için daha geniş bir malzeme çevresi sunuyor. Çoğu on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısı ile yirminci yüzyılın başlarına tarihlenen bu grupta gümüş ve pirinç ağırlıkta; daire ve oval biçimler çoğunlukta. Bulgular bu koleksiyona ait olmakla birlikte, altın ve kristalden yapılmış padişah mührünü başka örneklerle birlikte düşünmemizi sağlıyor. Önal’ın Trabzon Müzesi araştırması
Bu karşılaştırmadan sonra II. Abdülhamid’in mührüne dönünce, parçaların birbiriyle kurduğu ilişki daha belirginleşiyor. Altın yapraklar isme bir çerçeve sunuyor, kristal yazıyı taşıyor, mil ise üç yüzün sırayla kullanılabilmesini sağlıyor. Hakkâkların tuttuğu defterler ise bu küçük bütüne, ilk bakışta görünmeyen bir anlam katıyor: tanınabilir bir izin taşıdığı sorumluluk.