Yazı
Bronzdaki Av: Bir Urartu Kemerinin Hikâyesi

Av çoktan başlamış gibi: keçiler koşuyor, okçular dizlerini büküp ok atıyor, kuş ve hayvan gövdeli yaratıklar aynı bronz yüzeyi paylaşıyor. İstanbul’daki Rezan Has Müzesi’nde bulunan, MÖ 8. yüzyıla tarihlenen bir kemerin üzerinde bütün bu hareket iki yatay sıra içinde yer alıyor. Müze kaydında orta boy olarak tanımlanan kemer, küçük ayrıntılarıyla bakışı kendine çekiyor. Bir figürden ötekine geçerken aradaki bezemeler beliriyor; av sahnesi, her dönüşte başka bir ayrıntısıyla öne çıkıyor. Müze eser kaydı
Bu hareketli görüntülerin arasında daha sessiz bir hikâye de var. Müze, kemerin kullanıldığı döneme ait onarım izlerini kaydediyor. Günümüze ulaşan nesne ayrıca altı parçanın birleştirilmesi ve aralarındaki boşlukların tamamlanmasıyla yeniden bütünlenmiş. Böylece bezemenin yanında metalin kendi geçmişi de ilgi uyandırıyor: hasar görmüş, onarılmış ve parçaları yeniden bir araya getirilmiş bir nesnenin geçmişi. Müze eser kaydı
Bir krallık, ince bir metal yüzey
Urartu’nun merkez bölgesi Van, Urmiye ve Sevan gölleri arasındaydı. Başkent Tuşpa, bugün Türkiye’de bulunan Van Kalesi’nin yerinde kurulmuştu. Encyclopaedia Iranica’nın Urartu bronz işçiliğine ilişkin değerlendirmesinde kemerler ve kalkanlar ince metal levhalardan yapılan nesneler arasında ele alınırken döküm eserler ayrı bir grupta yer alıyor. Urartu in Iran
Anatolica dergisinin 2020 tarihli sayısında yayımlanan bir çalışma, Urartu kemer levhaları için 70–120 santimetre uzunluk ve 5,5–17 santimetre genişlik aralıklarını veriyor; bezeme yöntemleri arasında kabartma, damgalama ve kazımayı sayıyor. Verilen ölçü aralıkları, burada incelenen eserin ölçüleri değil, Urartu kemerlerine ilişkin karşılaştırma bilgileridir. Aynı çalışma kemerleri genişliklerine göre dar, orta ve geniş olarak sınıflandırıyor. Müzenin orta boy tanımı da eseri bu daha geniş çeşitlilik içinde düşünmeye yardımcı oluyor. Anatolica XLVI
Uzun bir yüzey boyunca sıralanan küçük sahneler, tek bir ayrıntıyla bütün arasında gidip gelen bir bakışa alan açıyor. Bir okçunun duruşu kendi başına dikkat çekici; yanındaki figür ve bezemelerle birlikte düşünüldüğünde ise daha geniş bir düzenin parçası oluyor. Kemerin çekiciliği biraz da ayrıntı ile bütünü aynı anda hissettirmesinde.
Hareketin arasındaki duraklar
Kabartma çift şeritler, kemerin bezemesini iki yatay sıraya ayırıyor. Her iki sıradaki figürler merkezden uçlara doğru ilerliyor. Koşan keçiler, dizlerini bükerek ok atan avcılar ve mitolojik yaratıklar bu düzen içinde yer alıyor. Böylece göz, ortadan başlayıp iki yana açılan bir hareket duygusuyla karşılaşıyor. Tek tek figürlerin duruşları kadar, birbirlerine göre yerleri de sahnenin etkisini belirliyor. Müze eser kaydı
Figürlerin arasına palmetler ve ilmek biçimli rozetler yerleştirilmiş. Sıraların üst ve alt sınırlarında da belirli aralıklarla içe dönük palmet rozetler bulunuyor. Bu tekrarları sahnenin küçük durakları gibi görmek mümkün. Avcılar ve hayvanlar bakışı hareketin içine çekerken bezemeler ona düzenli aralıklar kazandırıyor. Böyle bakıldığında avın canlılığı ile çerçevenin ritmi aynı yüzey üzerinde birlikte hissediliyor. Müze eser kaydı
Sağ uçtaki dikdörtgen panoda üç mitolojik yaratık üst üste yer alıyor. Yine sağ uca halka biçimli bir toka perçinlenmiş; dış kenar boyunca birbirine yakın küçük delikler açılmış. Bu ayrıntılar, figürlerle dolu görüntünün bir nesneye ait olduğunu yeniden hatırlatıyor. Sahnenin bir kenarı ve bir bitişi var; görüntüye duyulan merak, tokaya ve onu tutan perçine doğru uzanıyor. Müze eser kaydı
Onarımın iki ayrı zamanı
Eski onarım izleri, kemerin geçmişine insan elinin varlığını katıyor. Müze, bu izleri eserin kullanıldığı döneme bağlıyor. Kısa bir katalog bilgisinin arkasında uzayan bir zaman var: kemer yapılmış, kullanılmış ve üzerinde yeniden çalışılmış. Onarımın hangi koşullarda gerçekleştiği bu açıklamanın dışında kalıyor. Yine de izlerin kendisi, bakışı bir avcı figürü kadar güçlü biçimde tutabiliyor. Bir zamanlar birinin bu hasarla ilgilenmiş olması, nesneye duyulan meraka daha kişisel bir yakınlık ekliyor. Müze eser kaydı
Altı parçanın birleştirilmesi ise nesnenin başka bir evresini anlatıyor. Parçalar birbirine eklenmiş ve aradaki boşluklar tamamlanmış. Bu yüzden kemerin bugün algılanan bütünlüğü, hem korunmuş bölümleri hem de tamamlanan kayıpları içeriyor. Kullanım dönemindeki onarımlar ile parçaların yeniden bütünlenmesi, nesnenin geçmişine açılan ayrı pencereler. Bu ayrım, her müdahalenin kemerin hikâyesindeki yerini daha açık görmemizi sağlıyor. Müze eser kaydı
Bundan sonra av sahnesinin yanında metalin geçirdiği zaman da kendini hissettiriyor. Figürlerin hareketi göz önünde kalırken, dikkat yüzeyin başına gelenlere de yöneliyor. Ayrıntıların çekiciliğine, nesnenin varlığını sürdürebilmiş olmasının uyandırdığı merak ekleniyor.
Bir başka kemerde başka bir av
Rezan Has Müzesi’nin sergi sayfasında, MÖ 7. yüzyıla tarihlenen, av sahnesiyle bezeli ayrı bir geniş kemer de tanıtılıyor. Bu eserde aslan ve boğa avları betimleniyor. Tarihi, genişlik grubu ve hayvanları, onu burada ele alınan MÖ 8. yüzyıl kemerinden ayırıyor. Karşılaştırma, av konusunun farklı örneklerine alan açarken koşan keçilerin bulunduğu kemerin kendine özgü düzenini de belirginleştiriyor. Urartu Kemerleri
Takılara ve bezemeli eşyalara ilgi duyan biri için bu kemerin cazibesi, ilk bakıştan sonra da ayrıntı vermeyi sürdürmesinde. Okçunun duruşundan bir rozete, tekrarlanan kenar süslerinden halkalı tokaya geçiliyor. Sonra eski onarım izleri bütün bu hareketin yanına başka bir duygu getiriyor. Bronzun üzerindeki av sürerken, bir zamanlar hasar görmüş bu nesneyi onarmaya girişen kişinin sessiz izi de orada kalıyor.