Yazı

Gümüş yumruk: Bir Hitit eserinin sırrı

Gümüş yumruk, koyu gri fon önündeki sade kaidesinde, kıvrılmış parmaklarını, içi boş ağzını ve bileğindeki kabartmaları ortaya çıkaran soğuk bir yan ışıkla gösteriliyor.

Sıkılmış bir yumruğu tanımak için uzun uzun bakmak gerekmez. Fakat el gümüşten yapılmışsa ve bileğinin üstünde içi boş bir ağız açılıyorsa, tanıdık biçim birden bilmeceye dönüşür. Boston Güzel Sanatlar Müzesi bu eseri Anadolu kökenli, MÖ 14. yüzyıla ait bir Hitit içki kabı olarak tanımlıyor. Bu tanımın dayanakları var; yine de nesnenin başlangıçta ne amaçla kullanıldığı tartışılıyor. Boston Güzel Sanatlar Müzesi, Archaeology.

Gümüş işçiliğinden hoşlanan biri için ilgi, bu tartışmayı öğrenmeden de başlayabilir. Önce elin toplu biçimi göze çarpar, ardından bakış bilekteki ayrıntılara kayar. Bir yanda hemen tanınan bir hareket, diğer yanda zaman ayırmayı gerektiren küçük bir sahne vardır. Eserin çekiciliği biraz da bu iki farklı bakma süresinin aynı nesnede buluşmasından gelir.

Tek levhadan bir el

Clement Hazan, 2025 tarihli çalışmasında yumruk ile yukarı doğru genişleyen kadeh bölümünün, neredeyse saf gümüşten tek bir levha dövülerek biçimlendirildiğini belirtiyor. Eserin yüksekliği başparmak tarafında 16,3 santimetreye ulaşırken serçe parmak tarafında 12,5 santimetrede kalıyor. Bu ölçüler, ilk bakışta kolayca kavranan dış çizginin belirgin bir asimetri taşıdığını gösteriyor. Hazan’ın çalışması.

Tek levha bilgisi, esere bakışa ayrı bir tat katıyor. Elin hacmi ile üst bölümün açıklığı, aynı metal parçası içinde birlikte düşünülüyor. Göz, büyük biçim ile küçük ayrıntılar arasında gidip gelirken bunların bir arada nasıl durduğuna takılıyor. Bezeli bir bileziğe yakından bakmayı sevenler için bu oldukça tanıdık bir zevk: bütünün etkisi, ayrıntıları keşfetme isteğiyle yan yana.

Eserin müzedeki öyküsü de bu karşılaşmanın bir parçası. Yumruk, Boston’daki müzeye 1977’de ödünç olarak geldiğinde yoğun korozyona uğramış ve çok sayıda parçadan birleştirilmiş durumdaydı. Güterbock ve Kendall’ın kitap bölümü. Monika Schuol’un aktardığına göre restorasyon ve temizlik Haziran 1990’da tamamlandı; Hans Gustav Güterbock ile Timothy Kendall’ın incelemesi 1995’te yayımlandı. Bugün tanınabilen el biçiminin arkasında böylece bir onarım ve araştırma geçmişi de bulunuyor. Schuol’un çalışması.

Bileği dolaşan tören

Bileği çevreleyen figürlü kuşak, yani friz, yalnızca 2,8 santimetre yüksekliğinde. Hazan, bu kuşağın repoussé ve chasing olarak bilinen kabartma ve yüzey işleme teknikleriyle oluşturulduğunu belirtiyor. Sahne, bir boğanın dizginlerini tutan fırtına tanrısını, bir sunu masasını ve kralın önderlik ettiği yedi tapınanı içeriyor. Kral figürünün yanındaki hiyeroglif işaretleri onu “Büyük Kral” Tudhaliya olarak tanımlıyor; eşlik edenler arasında üç müzisyen de yer alıyor. Hazan’ın çalışması.

Yumruğun güçlü dış çizgisine kıyasla bu küçük sahne daha yavaş bir karşılaşma sunuyor. El bir anda seçilirken tören, figürler arasındaki ilişkiler fark edildikçe açılıyor. Müzisyenler sessiz kabartmada bir ses düşüncesi uyandırıyor; kralın adı ise figürlerden birini belirsiz bir siluet olmaktan çıkarıyor. Bakmak, biraz da ayrıntıları tek tek okumaya dönüşüyor.

Bezemenin cazibesi burada daha da artıyor. Figürlerin sıralanışı ve hareketleri başlı başına bir kompozisyon olarak izlenebilir. Aynı ayrıntılar, gümüş elin bütünüyle neyi temsil ettiği sorusunu da canlı tutar. Görsel zevk ile tarihsel merak, bileğin çevresindeki bu dar alanda birbirine yaklaşır; biri diğerini tüketmeden, bakışın nesne üzerinde biraz daha kalmasını sağlar.

Kap yorumunun dayanakları

Schuol, serçe parmak tarafında kayıp bir kulpun bağlantı izlerini kaydediyor: biri ağız kenarında, diğeri bileğin altında. İncelediği Hitit aylık bayram yönergelerinde ise kral ve kraliçenin Karmahili’ye tapınırken yumruk biçimli bir kaptan içtiği anlatılıyor; büyük bir lir ile şarkıcılar da törene eşlik ediyor. Hem nesnedeki izler hem yazılı kaynaklardaki bu benzerlik, kap yorumuna dayanak sağlıyor. Schuol’un çalışması.

Burada bir nesne türü ile belirli bir eser arasındaki ayrım önemli. Tören metni, yumruk biçimli kapların ritüelde kullanıldığını belgeliyor; Boston’daki gümüş yumruğun o törende kullanılan kap olduğunu göstermiyor. Bu sınır korunduğunda karşılaştırma değerini kaybetmiyor. Alışılmadık biçimi anlamlandırabileceğimiz bir bağlam sunuyor, fakat eldeki parçanın bütün geçmişini anlatmış olmuyor.

Kayıp bir beden olabilir mi?

Arkeolog Jorrit Kelder, 2023’te başka bir olasılık önerdi: Yumruk, Hitit fırtına tanrısı Tarhuna’nın gerçek insan boyutlarında yapılmış bir heykeline ait olabilirdi. Archaeology’nin aktardığına göre Kelder, bu biçimin içmek ya da sıvı dökmek için ne kadar elverişli olduğunu sorguluyor. Ağız kenarındaki yırtılmış bölümün, gümüş eli ahşap bir kola bağlayan çivinin izi olabileceğini de ileri sürüyor. Bu bağlantı açıklaması bir hipotez olarak kalıyor. Archaeology’nin yazısı.

Hazan’ın 2025 tarihli yorumu ise tasvirin ne anlattığına yöneliyor. Frizdeki fırtına tanrısını Halepli Teşşub olarak tanımlamayı öneriyor; elin üzerindeki örtüyü de parmakları açıkta bırakan bir eldiven, muhtemelen bir boks eldiveni veya koruyucu donanım olarak yorumluyor. Bunlar görüntünün anlamına ilişkin öneriler; Kelder’in düşündüğü ahşap heykel gövdesini kendi başlarına doğrulamıyorlar. Hazan’ın çalışması.

Böylece eser, geçmişteki varlığına dair farklı ihtimalleri açık tutuyor: törende kaldırılan bir kap, bir figüre bağlı el ya da korunmuş bir tanrısal elin tasviri. Gümüş işçiliğinden zevk almak için bunlardan birini kesin cevap saymak gerekmiyor. Sıkılmış parmaklar, bezeli bilek ve küçük tören alayı, tanıdık bir hareketi yeniden merak konusu yapmaya yetiyor.